|
EL
ANDALÚ EN L’EMPIZE ER ZIGLO XXI
Lô andaluzê bamô
entrao en er z. XXI qon un poblema menô. I ehqapà qe
zin poblemâ, zi huera berdá qe, ara mihmo, ya no ai
pueblo andalú ninguno qe tenga qe
planteaze la
manera i lô mediô ‘e mantenè i qonreà er patrimonio
qorturà zuyo. Un poblema menô, dezía i zupuehto
q’otabía ehtemô aqí, porqe a mu poqa hente paeze
importale la fin qe baya a tenè er qohunto dialehtà
andalú. I no ê qe la qoza no ehté qlara: lô andaluzê
ehtamô exando ar muleà, palabra a palabra i raho a
raho, to lo qe’r zihtema eduqatibo -entendío en
zentío amplio- á zenyalao qomo diferente ‘e la
lengua ehtandâ, i lo á retao, mu qonzequentemente,
por atrazao, qorrompío i, enzima, peligrozo pa’r
qahteyano manteneze huerte i eternamente unío.
Pero ê qe la qoza,
bien mirao, ê mà peó: pa l’andalú ya no ai ni mihmo
un reqonozimiento qomo bariedá linguíhtiqa,
porq’ablà dun dialehto andalú “es de imbéciles”, á
ehqribío la zenzia[1].
I lô debotô ‘e la zenzia z’apanyan lô guenô hornalê
d’eyô zaqando refritô a tento “el español hablado en
Andalucía” i ehmiahando la raliá lô exô, pa eyô
amontonalo to en ezo q’an yamao “el español
atlántico”, xihme qonzehtuà qe, ar qabo la ihtoria,
tampoqo no ezihte, arreglao a lo qe la mihma zenzia
eza zohtiene.
Azí ê qe, pa
nuzotrô dehqribì por lo qlaro lo q’ê l’andalú i er
prezente zuyo, biamô de qomenzà por zabè a lo
q’ehtamô zenyalando, deqe mentamô er qonzehto ehte.
I de momento nô z’abren quatro pozibilià:
a-
Ê una lengua romániqa qe’r benahe d’eya ai qe
buhqalo en er latín, a trabé ‘e la bariedá romanze
populà empleá en er qalifato andaluzí, qonozía qomo
“mozárabe”, “latiní” o “yenwa d’aryamía”. Lâ harxâ,
por dehqontao, zerían la primera manifehtazión
literaria la lengua andaluza i lô tehtô arhamiaô mà
tardíô nô muehtran la eboluzión gramatiqà zuya ahta
arqanzà –zin nunqa abeze rompío er qontino, ni
linguíhtiqo ni umano- la etapa qontemporania.
b-
Ê la lengua qahteyana, namà qe pronunziá qon
un leqiyo i una fonétiqa partiqularê. Ézâ zon lâ
úniqâ diferenziâ reqonozíâ i, por lo tanto, no qabe
ablà ‘e dialehto andalú, zinó namà qe dun ehpanyó
meridionà qe’r modelo literario d’é bia de zè er
mihmo qe pa to’r mundo ihpano. I la lengua ablá, er
yamao “andalú qurto”, naturà: un ehpanyó andaluzao
qon dehe dialehtà i argunô rahô fonétiqô –ahpirazión
‘e la /s/ imploziba i poqo mà- armitíô por la
gramátiqa normatiba ehpanyola i prezentê en ablantê
‘e qlaze arta i ehtudiô zuperiorê.
c-
Ê un qahteyano mà qorrompío qe to i mu
defiziente, ande ze pue enqontrà una xihpa ‘e to:
dehe andaluzihmô berdá –qe zería l’apartaího mà
xiqo-, ahta una pila arqaíhmô i burgarihmô qomunê a
to’r dominio ihpano. Entozê, en er zupueho ehte, er
fenómeno andalú no yega ni a la qategoría dialehto;
zería namà qe’r rezurtao la inqompetenzia
linguíhtiqa lô andaluzê. Mà en partiqulà, la
inqompetenzia linguíhtiqa lô andaluzê de qlaze
trabahaora i poqa formazión ehqolà, qe no ablan bien
por inoranzia la norma ehtandâ i porq’andan mu
manqaô ‘e qortura. Porqe lo qe munxa hente tiene por
rahô qorturalê andaluzê namà qe zon zequelâ ‘e la
infraqortura la mizeria qe ze puen bè en to’r mundo[2].
d-
La bariedá andaluza ê un dialehto o lengua, o
lo qe nô z’antohe a qa uno, qe remaneze der
qahteyano mediebà, qomo er qahteyano qontemporanio
ande ze fundamenta la lengua ehtandâ ehpanyola. Ze
trataría duna rama ehquahá der qahteyano arfonzí
importao a Andaluzía por lô qonqihtaorê, por mó ‘e
lâ zirquhtanziâ qolonialê rezurtantê. En l’Andaluzía
qonqihtá qombibían poblazionê andaluzíê qon hentê
yegà de toa la penínzula i ehqapà qe de mâ lenhô. En
er medio ehte, ê fazi qe lô qahteyanô bian zío una
minoría, pero lô noblê i l’arto qlero eran
mayormente qahteyanô i la lengua d’eyô fue la qe
prebalezió ponzima lâ otrâ bariedà.
De mientrâ, en lâ
ziudà andaluzâ, iba arrohando una diberhenzia q’á
yegao ahta’r prezente, enqe zea en un ehtao mu
preqario, porqe lô ombrê de letrâ ziempre l’an dao
ehqinazo.
No zerá
mehté, me paeze, zenyalà q’ê la trazera la úniqa
orzión qe nô pue permitì ehqribì un artíqulo qomo
éhte. La úniqa qe pue qitanô de nuzotrô qaè en er
berehenà ‘e la fantazía u en l’infierno reprezibo la
norma ehpanyola i exale una oheá ar panorama andalú,
arreglao a l’ehpíritu la linguíhtiqa mà moderna i
ohetiba. Azí, puê, i en exándonô quenta la enorme
mihtifiqazión qe rahtrea l’andalú, l’oheto prinzipà
er trabaho nuehtro ba a zè un rezume, ahperemô qe no
mu zeqo demaziao, d’ehta bariedá linguíhtiqa.
2.
Dehqrizión henerà de l’andalú.
La dehqrizión qe
biene a renglón zegío, por lo tanto, qorrehponde a
la de l’andalú populà qe lâ lindê d’é lâ ehtablezió
Tomás Navarro Tomás, en exando mano la diferenzia
artiqulatoria entre la /s/ apiqà qahteyana
(dominante en quazi toa la Penínzula) i la qoronà
andaluza. Ehto no qiere dezì qe lô ablantê qe
pronunzian la /s/ apiqà no zean tamién andaluzê,
namà qe lô zuhdialehtô d’eyô z’enquentran en una
faha lindera, dun anxó bariable, ande l’andalú entra
en qolizión qon er murziano, er qahteyano i
l’ehtremenyo (leoné) i q’afehta a toâ lâ reondâ a lô
dô laô ‘e la frontera polítiqa.
a-
Zihtema fonolóhiqo.
El
andalú tiene un zihtema fonolóhiqo mà zenziyo qe’r
qahteyano, en lo referente ar qonzonantihmo, pero
una xihpa mà qompleho, zi atendemô ar repertorio
boqalê. En er punto ehte bamô a azè un repazo lo mà
munxo, un aleo mu lihero ‘e lo qe dezepara a
l’andalú der qahteyano êhtandâ –ya zea qoloqià u
ehqrito-, zin entrà en pormenorê.
a.1- A tento lâ
boqalê, i enqe no aya unanimiá en lô tehtô, ze da
por zierto q’ezihte una zerie boqalê abiertâ en tô
lô dialehtô zentro-orientalê. En la mitá orzientà,
qon to i qe z’an atehtiguao, lo dialehtólogô afirman
qe, en la parte ehta, no tienen baló fonolóhiqo. La
raliá, en qambio, ê qe ze trata de l’úniqo raho
qonqurrente, pa uno formà pluralê en andalú, qomún a
toâ lâ bariedà i zentío por lô mihmô ablantê qomo
pareho a la –s qahteyana, en la funzión zuya. Zí
qabe dezì, por otro lao, qe yeban qamino ‘e perdeze
en finà de palabra, en lô dialehtô orzientalê i
mihmo en lô orientalê.
Tamién
bia de mentaze qe z’á pohtulao una zerie mà, de
boqalê nazalê, zupuehto qe’r raho ehte ehtá impliqao
en dihtinzionê morfolóhiqâ bariâ, tanto en la
flezión nominà, qomo en la berbà.
a.2- Er zihtema
lâ qonzonantê muehtra, por zu parte, lâ diferenziâ
qe bamô a repazà a renglón zegío[3]:
-
-ll i
-y: Er fenómeno er “yeíhmo” á eliminao la
qonzonante líqida palatà, q’á terminao arrehuntá en
un nuebo fonema qon la zemiqonzonante -y. Er
rezurtao la qomberhenzia ehta ê, zobre xihpa mà o
menô, er mihmo fonema qe z’ehqribe qon –j en inglé,
franzé, portugé i otrâ munxâ lenguâ.
-
-ñ:
La nazà palatà z’á dehpalatalizao en una parte lô
dialehtô i, a lo menô en éhtô, no ezihte qomo
fonema.
-
-j:
La /x/ qahteyana no ezihte en andalú, la qonzonante
qorrehpondiente ê una ahpirazión zorda qe ze
reprezenta qomo /h/. Namà qe’n qomarqâ de l’oriente
i der norte haenero ze puen zentì ralizazionê durâ,
der tipo qahteyano.
-
-s
i –z: Tô lô dialehtô andaluzê, zaqao qe lô
dun área perifériqa, qe ze dezanxa qontinimà nô bamô
pazia l’ehte, an reuzío lâ quatro zibilantê
qahteyanâ mediebalê a una zola, artiqulá qomo qoronà
plana u qomo predorzà, qonforme a qa rehión. Pero
ehto, pa lô ablantê der qahteyano i d’otrâ lenguâ
dihtingiórâ, z’interpreta ‘e manera ehqiboqá qomo
una partizión en dô zonâ, qa una qon un fonema
zibilante dihtinto: una qe “sesea” i otra
“zezeante”.
a.3- La
dihtribuzión qe muehtran lô fonemâ andaluzê tamién
z’ezaparta ‘e la qe bemô en lô der qahteyano u
ehpanyó. La razón primera ê qe la zílaba andaluza ê
mayormente abierta i namà q’armite –n (-m, antê de
bilabià) i –r en zituazión imploziba, en quazi toâ
lâ bariedà. I, a remate palabra, ni mihmo lâ dô
éhtâ. Ehto ehpliqa er rotazihmo andalú: la reuzión a
–r ‘e lâ implozibâ –l i –r, iguà qomo la –r lô
imperatibô iperqorrehíô i la qe remaneze d’otrâ
qonzonantê: armitì (<ad-), orzión
(<op-), aserhao (<sesgado),
etc.
Por dehqontao,
tampoqo ai –s imploziba, raho qe l’andalú z’á
gobernao qon é un ehfarate qe ba munxo mà p’ayá la
fonétiqa, ya q’á trapinao ahta lô nibelê morfolóhiqo
i zintáhtiqo i á dao lugà a un qabà reahuhte lô
requrzô zerbíô en la dihtinzión de zingularê i
pluralê.
Ai qe
no orbiaze tampoqo qe l’andalú ê qonozío de zegía
por la quazi zihtemátiqa qaía la –d- interboqáliqa i
la zequela iátô q’á proboqao: partía, tehterúo,
monea, qauqao (caducado/muy viejo), etc.
Otro
fenómeno qe bia de mentaze ê la yamá “rotazión
qonzonántiqa andaluza”, q’afehta a lâ zonantê /b/,
/d/ i /g/, tanto en fonétiqa zintáhtiqa, qomo aentro
la palabra. Azí, tenemô trahfordo, dehzoblao
u rieho (< riesgo). Pero ê en la orazión
ande azoma de qontino, deqe tenemô una boqà finà
abierta zegía duna ‘e lâ trê qonzonantê ehtâ.
Tamién
ê mu qonozía la ahpirazión, mà qe na, en la parte
“zezeante” lô dialehtò zentralê, de la zibilante en
qontehto interboqáliqo: pahà (< pazà),
maheta (< mazeta), etc. I, en
lâ mihmâ zonâ ehtâ, la perdera la –h (< /x/
qahteyana) entre boqalê: ío (< iho),
qoneo (< qoneho), mué ( muhé),
etc.
b-
Morfolohía.
La morfolohía no á
zío nunqa un qampo mu tratao por lô dialehtólogô
andaluzê. Éhta paeze una omizión qe l’abemô
d’endonà ar método elehío i a tô lô “a priori”
q’éhte qomporta. Er prinzipà ê qe, dehe’r punto ‘e
mira d’eyô, no ezihte una bariedá andaluza, un
ámbito linguíhtiqo bien arroalao, aentro er q’uno
podè ehqurqà poziblê regularià morfozintáhtiqâ.
Ehto úrtimo,
arreglao ar penzaero la Ehquela Ehpanyola ‘e
Linguíhtiqa, namà qe ze pue ehtudià en una lengua,
porqe namà lâ lenguâ tienen un zihtema i
l’andalú, no lo orbiémô, no ê, dizen eyô, ni mihmo
un dialehto. O zea, no tiene zihtema, no ê un
qódigo u entramao dialehtà de bariedà oralê. I ezo ê
lo menô qe ze pue pedì pa l’andalú: qe lo armitan
ziqiera zea qomo un pobretiqo zuprazihtema
neorromanze zin literatura ni apontoqe ihtituzionà.
Qon to i qon ezo,
ya en 1970 er C.S.I.C publiqó “El Verbo Andaluz”, de
José Mondéjar, ehtudio q’abía ganao er premio
“Antonio de Nebrija” en 1959. La obra ehta, zin eya
repazà qabarmente toa la morfozintazi der berbo
andalú, ê mu qompleta i biene a zè la exa qe
qonfirma la regla. En la morfolohía nominà, por
qontra, no ai ehtudio ninguno pareho ar der profezó
Mondéjar, por lo qe nô bemô en la prezizión d’exà
mano ‘e lô datô ehturreaô por la bibliografía i lâ
apuntazionê perzonalê nuehtrâ.
Hueraparte lô
qambiô proboqaô por la fonolohía, ze puen ozerbà
diferenziâ morfolóhiqâ debíâ a l’empleo lô requrzô
deribatibô, dihtintô u mà produhtibô en andalú. Azí,
i en la partía nominà, ze puen mentà nombrê
deberbatibô zin zufiho (qante, empieze, ehfarate,
empiqe, etc.); en –eo (roneo, azerreo, naneo,
ehturreo, etc.); en –ón i –zión (alizón,
qlareón, apuntazión, madrugazión, etc.); en –ó (qantaó,
bailaó, toqaó, tomaó, etc.); en –ío (palabrerío,
regerío, bozerío, zahurderío, pobrerío, etc.);
nombrê zobre bazê nominalê o ahetibâ: pezó, anxó,
rezió; porbarín, gaxapín, retohtín; molahe, xinahe,
patahe, benahe, etc.
Pa lô aumentatibô,
diminutibô i dehpreziatibô, amà de lô qomunê qon er
qahteyano, ai argunô mà utilizaô en andalú i mu rarô
en la lengua ehtandâ:
- Aumentatibô:
-anqo, -ango, -aqo (perranqo, platango,
bixarranqa, xilanqa, qulaqo, toraqo, etc.).
- Diminutibô: -ete,
ato, -eto (zerrete, rezolete, pexugeta, qaheta,
hobenato, poyato, muleto, pineto, etc.); mu
produhtibô zobretó en la mitá orientà.
- Dehpreziatibô:
-aho (behtiaho, zeqaha, pengaho, etc.). Enqe,
en argunâ palabrâ, paeze abeze leziqalizao.
No ze puen orbià,
en l’apartaího ehte, lô diminutibô ahferbialê, munxo
mà qorrientê en andalú i en lâ ablâ ameriqanâ, qe no
en qahteyano: qayandiqo, bahtantiyo, ezandiqo,
prontito, zerqiya, nunqita, etc.
En er qapítulo lô
berbô, ya bamô mentao l’ehtudio er profezó Mondéjar
i la importanzia d’é par qonozimiento la morfolohía
berbà, qon to i qe no amanezen ayí argunâ bariantê
dialehtalê. Entre eyâ, partizipiô regularê teníô por
burgarê (rompío, gorbío, ehqribío, etc.) u lâ
formâ popularê der pretérito perfehto zuhuntibo (bia
tenío, fuera/huera tenío, fua/hua tenío, …).
Tamién ê mehté
zenyalà lô pronombrê orientalê nuzotrô,
buzotrô (i lâ bariantê ahpirà); lô
orzientalê aqá (antiguo), uhtedê
(2ª p. pl.) i lô qlítiqô ‘e 2ª perzona plurà
zû, zô, ze (un poné: zi buzotrô no
zû/zô/ze qerei benì…). Otro raho interezante
ê qe, en andalú populà, no ai leíhmo i ze mantiene
un zihtema qe’r zarzo d’é ehtá formao por la flezión
de hénero, número i funzión zintáhtiqa, qomo er
normatibo qahteyano ya ehfaratao mihmo en la lengua
ehqrita, ande azoma a qa ihtante er nuebo zihtema
leíhta i, por qonzigiente, laíhta. Zihtema ehte qe,
enq’ara nô zuene a bolazo, ya abía zío reqonozío
qomo er normatibo ofizià por l’Aqaemia, en er z.
XVIII[4].
Por otro lao, i en
entrando en la morfozintazi, ya bamô menzionao, en
er punto trazero, la perdera la –s imploziba
qahteyana i lo endeble ‘e la –n finà. Lâ dô zon
morfemâ de plurà q’an obligao a l’andalú a reforzà
lô rahô fundamentalê qon unô quantô de mà qe, en
qahteyano, namà qe zon qonqurrentê, pero qe, en
andalú, paezen eyô abè redoblao zu papé.
Azí, i en la partía
nominà, ze tira de requrzô zintáhtiqô qomo l’empleo
numeralê i indefiníô (una obeha / unâ
quantâ d’obehâ, etc.) o l’arternanzia
entre la forma l’artíqulo (un poné: er
monte / lô montê). Aparte er
fenómeno, ehtendío por diferentê reondâ l’Andaluzía
Orientà, de palatalizà la –a lô pluralê, ahta dezila
qomo –e abierta (zg. ehtaqa
à
pl. ehtaqê).
Lô berbô, por otro
lao, en lô zufihô berbalê eyô beze afehtaô por lô
qambiô fonétiqo-fonolóhiqô qe, aparte ehfiguralô, lô
á debilitao, utilizan lô pronombrê perzonalê
bahtante mà qe’n qahteyano, a ehpezie lo q’oqurre en
lenguâ qomo er franzé o l’inglé. Ehto ê, l’andalú
exa mano dun requrzo zintáhtiqo, pa reqomponè er
zihtema qonqordanziâ.
La mihma ehtratehia
ehta ê la qe ze pue ozerbà en er qohunto la
morfolohía andaluza: un qontino ezemboruhe lô mediô
zintáhtiqô, de mientrâ lô morfolóhiqô ze guerben a
qa bê mà endeblê. Ê lo qe paza, un poné, qon lô
zuperlatibô (malízimo
à
mà malo qe to), lô pozezibô (zu marío
à
er marío d’eya) u lô tiempô berbalê, qe ban
requlando zuplantaô por lâ formâ der prezente
aqompanyà dun ahferbio u otra ehprezión temporà.
c-
Zintazi.
Zi la morfolohía no
á yamao la atenzión de lô linguihtâ, otabía menô lo
á exo la zintazi, i por lô mihmô motibô, porqe
z’exan l’axaqe, eyô tô bien apontoqaô en lâ qátedrâ
zuyâ, qe lo qe no dize bien qon er qontino qahteyano
ê qe no ehtá bien ehprezao. Qon to i qon ezo,
l’andalú prezenta munxâ qohtruzionê infrequentê u
inezihtentê en la lengua ofizià. Un bardeo lihero
po’r nibé ehte nô muehtra una bariedá qe ze yeba mà
de lô requrzô zintáhtiqô, qe no de lô morfolóhiqô i
qe, por ehta bía, z’á exao polante er qahteyano, lo
mihmo de l’ehqribío qe de l’ablao.
En la qazuíhtiqa,
tenemô, entre otrô fenómenô, el uzo l’artíqulo
determinao qon lô nombrê propiô (la Rozario, er
Diego, etc.), qon lô demohtratibô, lô pozezibô i
er qompuehto pronombre perzonà+numerà (er
plato ehte, la ropa tuya, lâ dô eyâ).
Qohtruzionê negatibâ pequliarê (ezo ai qe no
toqalo; ahta qe no benga; tampoqo no le guhtaba la
ópera, etc.).
Un orden, en lô
pronombrê qlítiqô de 1ª i 2ª perzona, aniguà der
qahteyano i zihtemátiqo: me z’ehqapa, te
z’ehqapa; nô z’á huntao, zû z’á huntao. Doble
Oheto Direhto, qomo en er qahteyano er Río de la
Plata: er gato lô ziente a lô ratonê; i lô
qortaba lô manohô a taho pareho, etc. Qonehtorê
orazionalê: ni mihmo, namà qe, zaqao qe, aniguà
de, qontinimà/qontrimà/…, enqe/manqe, deqe, a tento
de, menehté qe, etc.
Ai tamién deqeíhmo
qon ziertô berbô de réhime (bè de, intentà de,
pedì de, etc.) qe no tie na qe bè qon er
deqeíhmo la lengua ehtandâ. Tematizazionê, ze diría
qe zihtemátiqâ, en interrogatibâ i otrâ orazionê:
Uhtedê ¿Qé ê lo q’azen aqí?; el arradio, lo apagâ
ara mihmo, etc. Interrogatibâ zin er zuheto
troqao –o zea, interrogatibâ zin imberzión ‘e
zuheto-: tú ya zabê qómo yo zoi; ¿Pa qé la xiqa
lo qiere tanto?, etc. Un zihtema relatibô
zimplifiqao ar “qe” i poqô mà: el ombre qe
yo ablaba qon é; la bieha qe’r marío d’eya era
lenyaó; éze ê l’ehqritó qe le dieron er premio.
Toâ lâ ablâ
andaluzâ tienen, indamà, munxâ perífrazî berbalê:
andà lô pazô (tramità), azè rizia de (burlaze de,
ridiqulizà), exà mano (aperqataze), etc. I,
zobretó, ehprezionê formà por un berbo debi mà un
zuhtantibo qe z’emplean aniguà der berbo léziqo
zinónimo: dà boqaô (mordè), dà repihqô (repihqà),
azè qompanya (aqompanyà), azè arqanzía (aorrà),
dà/exà parmâ (aplaudì), etc.
Otro punto q’ai qe
no omitì aqí ê la utiliá l’infinitibo en la
qohtruzión d’orazionê, zubordinà ahferbialê mà qe
na, i lo qorrientê qe zon lâ orazionê qon ehta forma
no perzonà i zuhetô u otrô qohtituyentê preberbalê:
por ezo á zío yo benì, pa yo guardà lâ qozâ,
dehpué de la niebe fundize (zuheto); par pizo
bendelo mà qaro (OD); por anoxe gorbè tan
tarde (ahferbio), etc.
Tamién er herundio
prezenta argunô uzô ya quazi abandonaô en qahteyano
u zin doqumentà en la lengua ehta: en yegando er
frío, en biendo lâ luzê, en no ablando, lihto; en yo
zabiendo q’ehtai bien…; una bê ehtando arrodeá, …ya
diziendo toa la hente; ehtando abriendo la lata, i
un día ehtando qomiendo; etc.
En ehtahando,
puê,er punto ehte, zon munxô lô rahô zintáhtiqô qe,
enqe mu malamente qonfirmaô i ehtudiaô, abalan la
ezihtenzia un zarzo gramatiqà propio tamién en er
nibé ehte i qe nô zirbe d’apontoqe pa nuzotrô pedì
un reqonozimiento mà ehplízito l’andalú, portà qe la
imbehtigazión linguíhtiqa ze guerba mà ahible i er
mantenimiento i ezemboruhe lô rahô diberhentê no ze
bea inorao u perzegío, qomo ahta ahora.
d-
Léziqo.
Er léziqo ê, zaqao
qe la fonétiqa, la parte mà ehtudiá ‘e l’andalú. Tô
lô ehtudiô qonozíô z’atienen ar método yamao
qontrahtibo, o zea qe ban aqeyando palabrâ qe no
amanezen en er dizionario l’Aqaemia la Lengua
Ehpanyola (er DRAE) i, por lo tanto, ze qea afuera
to’r léziqo qe l’andalú qomparte qon la lengua
ehtandâ i tô lô boqablô qonzideraô qorruzionê de lô
qahteyanô normatibô qorrehpondientê. A ehtâ arturâ,
i qon tô lô tituliyô qe ze lê puen ponè, ê fazi qe
la lihta ande ayá por lô 200 repertoriô.
Er primé trabaho
doqumentao i de zierta galumba fue er d’Adolfo de
Castro, “Diccionario de voces gaditanas”, un
apendi ar libro titulao “Nombres antiguos de las
calles y las plazas de Cádiz”, de 1857. Pero
antê, ya z’abían ehqribío dô obrâ leziqográfiqâ
ehpezializà: “Ensayo sobre las variedades de la
vid que vegetan en Andalucía, con un índice
etimológico y tres listas de plantas en que se
caracterizan varias nuevas especies”, Madrid,
1807; i “Lista alfabética de nombres andaluzes de
plantas”, circa 1826, lâ dô der botániqo
balenziano S. de Rojas Clemente[5].
Ya dehpué, lô primerô boqabulariô datan d’antê
‘e la Gerra Zibí Ehpanyola, er de S. Montoto,
“Andalucismos” –publiqao por l’Ateneo de Sevilla-,
er de Toro y Gisbert, de 1920 i q’ê un glozario bozê
empleà por autorê andaluzê i no arreqohíâ po’r
Dizionario l’Aqaemia Ehpanyola, u er q’Elisa Pérez
publiqa en l’anyo 1928, qon andaluzihmô ehqurqaô en
la obra lô ermanô Álvarez Quintero.
De lô anyô ’30,
tenemô unô quantô d’ehtudiô ‘e dihtintô linguihtâ
alemanê qe, paeze, ban zigiendo lâ andà q’abía
zenyalao ya, en er remate er ziglo XIX, H.
Schuchardt, qon er zelebrao artíqulo zuyo Die
“Cantes Flamencos”. No munxo dehpué, zarta a la
palehtra er profezó haenero A. Alcalá Venceslada, qe
ganó por dô bezê er premio er C.S.I.C. qon zû
trabahô d’é i qe termina por publiqà la qompilazión
mà qompleta ‘e zu “Vocabulario Andaluz” en
1951. Ahora a poqô anyô, la Uniberziá Haén á gorbío
a zaqà er boqabulario ehte, mu qrezío qon un
importante aparato qrítiqo, i otabía –qon tô lô
defehtô qe ze le puen endonà- ai qe reqonozè q’ê, de
largo, er trabaho leziqográfiqo ‘e referenzia.
Por la mihma époqa
aqeya, Manuel Alvar i lô qolaboraorê d’é, A.
Llorente i G. Salvador, le daban empieze a lâ
enquehtâ de l’”Atlas Lingüístico-etnográfico de
Andalucía”, 1961-’73, primera obra qon un
qriterio metodolóhiqo bien ehtablezío. Tamién en lô
anyô ’50, zalen argunô boqabulariô, qomo er de
Quyâ-Baza (de G. Salvador) u er de Qabra (L.
Rodríguez Castellano), amà de bariô glozariô,
publiqaô, lo mihmo qe lô trazerô, en dihtintâ
rebihtâ ‘e filolohía. Ê dezì, qe, zaqao qe’r
boqabulario d’Alcalá Venceslada, bemô d’ahperà ahta
1967, anyo qe zale er “Vocabulario de la Alta
Alpujarra”, de García de Cabañas, pa nuzotrô bè
otro libro dediqao ar léziqo andalú.
Ya dehpué, en 1972,
zale er “Vocabulario Popular Malagueño”, der
Juan Cepas, i, a éhte lo zigen otrô quantô, entre lô
qe huera mehté mentà bariô léziqô ehpezializaô en
l’agriqortura, er flamenqo, etc. D’ehta manera,
yegamô a lô anyô ’80, q’arroha un berdaero ehplotío
leziqográfiqo qe z’alarga ahta lô ‘90, qon un
qontino boqabulariô –mà u menô afortunaô- q’alean la
heografía andaluza de punta a rabo, deh’Armería ahta
Guerba.
Pero lô ’90 zon
tamién lô anyô qe ben apaezè er fenómeno Internet i,
qon é, la probaliá ‘e ponè a l’arqanze to’r mundo, i
ehto ar pie la letra, lo mihmo er léziqo lô pueblô
andaluzê, qe lô datô gramatiqalê, la bibliografía u
lâ poqâ probaúrâ qonozíâ d’ehqribì en andalú. Azí,
en la zegunda mitá la déqada, i aporihá en una web
eqolohihta, zale a la lu informátiqa un trabaho,
“La lengua Andaluza, de la Oralidad a la Escritura”,
ehqribío po’r Huan Porrah i qe l’abían retao en la
Uniberziá Qai unô quantô d’anyô antê (en er ’94),
ande arreqohía unô apuntê d’ortografía i datô ‘e
lengua, amà d’argunô tehtô q’apliqaba en eyô la
propuehta ortogáfiqa d’é. Era la primera páhina
dediqá a l’andalú i, en parte, en andalú. No
tardaría munxo en zalì er primé boqabulario, er
“Diccionario Güerbano” der David Prieto, qon una
pila palabrâ -munxâ d’eyâ, qlazeà por qampô
zemántiqô- i munxô qolaboraorê i bezitantê.
Por otro lao, er 4
‘e diziembre de 1997, er Gorka Reondo exaba a “la
tararanya” la primera páhina ehqribía der to en
andalú; unô quanto poemâ, apenâ qomentaô a l’empieze,
i un léziqo mu qortiyo, pa uno azuntà de lo q’iban
lô poemiyâ aqeyô. Dezegía, er “Boqabulario
d’Arbunié i Zierra Máhina” dezanxó er zitio ehte
qon oriya 1000 palabrâ de l’abla lô tohqarenyô.
Mà palante, otrô
boqabulariô an ío qreziendo la lihta, aht’arqanzà
arreó de lô trenta. Dehqoya er número lô haenerô,
qomo er de palabrâ i dixô porqunerô, er d’Arqalá la
Reà u er de Lopera. Pero ai tamién bariô guerbanô,
gaditanô i un guen punyao de l’antiguo reino
granaíno. Argunô dediqaô ar flamenqo, otrô dô, qómo
no, a la Zemana Zanta i mihmo uno ar Rozío.
Uno lô poblemâ qon
lô qe trompezamô en quazi toâ lâ obrâ ehtâ ê er de
la ortografía. Argunô autorê, qomo Alcalá Venceslada,
ze lían a qorrehilo to, deh’una pohtura una xihpa
delirante qe nô muehtra aht’ánde an retehtinyao lô
prehuiziô linguíhtiqô en Andaluzía. Er rezurtao zon
unô glozariô qe lo mihmo podían abè zío publiqaô
qomo aragonezê u zegobianô. Otrô qompilaorê exan
mano ‘e la ortografía qahteyana i mantienen lâ
grafíâ etimolóhiqâ aht’ande pueden, pero, deqe ze
topan qon un boqablo qe, en eyô qorrehilo, no ezihte
en qahteyano –un poné: xoqaúra
à
golpe en la cabeza- , z’aterminan a ehqribilo
mà u menô qomo ze pronunzia.
L‘embeleqo
ortográfiqo no era argo inorao por lô ehpezialihtâ.
Ya Antonio Machado y Álvarez, azí qe ze metió a
reqohè la literatura orà andaluza, tubo q’apanyaze
un qontino “lizenziâ gráfiqâ” pa é zalì de la
retranqa. Otro tanto oqurre qon lô qe, mà dehpué,
reqopilaban lâ qoplâ flamenqâ (qantà en er rehihtro
flamenqo l’andalú, munxo mà “zerrao” qe l’artuà,
ahta lô anyô ’70) i lô antropólogô i otrô ehtudiozô
qe tenían qe pazà ar papé lô datô aqeyaô en lô
trabahô de qampo. Lô mihmô dialehtólogô trompezaron
en la “menuárria “ehta i ehqapà qe por ezo, M.
Ropero prezenta en 1974, en er IV Simposio de la
S.E.L., er qomuniqao “Un intento de
sistematización de las grafías del Andaluz”, qe
miraba ‘e gobernale unâ qombenzionê gráfiqâ mà
zenziyâ qe l’arfabeto fonétiqo (ya zea
l’internazionà u er de la Ehquela Ehpanyola), porqe
zi ni mihmo pa lô linguihtâ rezurtan maneriyô lô
zihtemâ de trahqrizión fonétiqa, qontinimà pa lô
profanô. Namà qe l’imbento lo xanguaron ayí mihmo.
Bian de pazà otabía
bahtantê d’anyô ahta qe’r Huan Porrah ehqribe er
trabaho qe bamô mentao mà parriba i er Gorka Reondo
publiqa en Internet la primera ortografía andaluza,
en er zentío téhniqo er término. No munxo dehpué, en
er qizio er ziglo XXI, lô dô eyô zon tamién lô qe
prezentan lâ “Normâ ortográfiqâ pa
l’andalú/Normah ortográfikah pal andalú”, qon er
bolunto qe huera una propuehta trabaho i un primé
atilo pa tô lô qe ya mohtraban lâ inqietù d’eyô por
ehtâ quhtionê.
3.
Literatura i zoziolinguíhtiqa.
a- El
andalú en la literatura.
Lâ difiqurtà par
pueblo andalú gobernaze una qonzenzia linguíhtiqa
propia ehtán en l’orihe lô poblemâ q’á tenío pa
debantà una lengua ehtandâ a partì de lô dialehtô
andaluzê i, por dehqontao, pa dale a l’abla zuya un
qonreo literario normà. Qon to i qon ezo, l’andalú
azoma en bê en quando en bahtantê ehqritô. Mà qe na,
i a lo primero, en obrâ teatralê u en qomberzazionê
pahtorilê ande lô pezonahê popularê, qortiherô
anarfabetô, z’ehprezan en un abla qe, aparte lô rahô
andaluzê, ehtaba atehtá leonezihmô “zayagezê” i otrâ
“qreazionê” literariâ qe l’azían qlaze a lô autorê,
pa eyô dale qararte rúhtiqo ar tehto i arranqà lâ
qarqahà der públiqo.
Ehto ê lo qe pazaba,
ya en er ziglo XVI, en lâ qomediâ ‘e Lope de Rueda,
namà qe limitao a ziertô pezonahê: er graziozo, er
moro, er negro, er hitano i er bihqaíno. Argo ‘e
zayagé amaneze tamién en la nobela “Guzmán de
Alfarache”, de Mateo Alemán, i en er “Marcos
de Obregón”, de Vicente Espinel.
Er tô qe to ê qe
tenemô q’ahperà ar z. XVIII pa nuzotrô enqontrà
argún ehqritó qe, zayagé aparte, z’arrime a l’andalú
berdá ablao en lâ qayê. Uno zería er dramaturgo
gaditano Juan I. González del Castillo, q’ehqribió
abundantê zainetê d’ambiente populà. Otro, er qura
Gaspar Fernández y Ávila, nazío en Er Qormenà,
probinzia ‘e Málaga, q’ehqribe “La Infancia de
Jesu-Christo”, obra ande lô protagonihtâ
popularê eziben munxô rahô dialehtalê de lô paizanô
de l’autó. Pero otabía qon er zayagé a quehtâ, en lô
dô qazô. Munxo menô andalú, apenâ argo ‘e leziqo,
tenemô, mà tarde, en lô ehqritô de Estébanez
Calderón.
Examô palante i, ya
en er z. XIX, nô zale ar pazo er ya mentao A.
Machado y Álvarez “Demófilo”, qon lô trabahô zuyô a
tento lô qantê, lô dixô i lô pregonê d’Andaluzía.
Poqo dehpué, entre er remate er ziglo XIX i er primé
quarto er XX, la nómina ehqritorê ande bixeà lo menô
una xihpa ‘e palabrerío, u arguna probaúra d’ehqribì
en andalú, nô ze dezanxa qon nombrê bien qonozíô por
to’r mundo: Juan Ramón Jiménez, qon zû berzô de
“La qarboneriya qemá” i otrô rahô léziqô
ehturreaô por toa la obra d’é; lô ermanô Quintero,
q’ehqiboqan ar dialehtólogo mà pintao qon una
ortografía “a zarto mata” i menô andalú ‘e lo qe
podía ahperaze; Fernando Villalón, qe remete qopliyâ
popularê entre la mu qurtízima poezía d’é; Manuel
Machado, q’ehpurrea bahtantê andaluzihmô por lô
trabahô mà populihtâ zuyô; Blas Infante i zû
“Cuentos de animales”, ande mira por apanyaze
una ortografía pa l’andalú; Salvador Rueda, i er
léziqo marengo malagenyo der “Pregón del pescado”.
U er mihmo Federico García Lorca i lô qrihtobitâ, lâ
qurianâ, la zumaya, pahizo, etc., amà der qonozío
imperatibo negatibo “no preguntadme nada”,
qahteyanizazión de l’andalú “no preguntame na”
i qe, en qahteyano zería “no me preguntéis
nada”[6].
Mu dihtinto ê er
qazo er poeta armeriénze, de Quebâ d’Armanzora, José
Mª Martínez Álvarez de Sotomayor, Pepe Soto, qe
publiqa, en 1921 er libro titulao “Rudezas,
poesías regionales”. Mu diferente, por la
ehtenzión de lo ehqribío i por la boluntá qoziente
de mohtrà en er libro ehte el abla populà der
lebante andalú. No munxo tiempo atrà, z’abía
produzío er zarto a la fama d’autorê qomo Gabriel y
Galán, en la raya zarmantino ehtremenya, i Vicente
Medina, en Murzia, a lô qe zegirían Luis Chamizo,
Ventura Villarubia i otrô mà, en Ehtremaúra, i Díaz
Cassou, Frutos Baeza, Martínez Tornel, etc., en la
tierra murziana. Zerá, puê, er mobimiento ehte, er
de la literatura dialehtà, i no tradizión andaluza
ninguna, lo qe le dé l’empeyón literario ar poeta
nuehtro.
Ehtâ arraízê
ehpliqan lo mihmo lô temâ rúhtiqô de lô poemâ zuyô
-la rebindiqazión, una xihpa paternalihta, de lô
brazerô-, qomo argunô rahô murzianô u
ehtremenyo-leonezê qe ze puen dehtrià de lô
andaluzê, entre lô qe dehtaqa una –l imploziba qe no
paeze aguantà la qonfrentazión qon la raliá. De toâ
manerâ, en lô berzô ‘e Pepe Soto, apaezen
andaluzihmô bahtantê –de léziqo, fonétiqa morfolohía
i mihmo zintazi-, qomo p’abeze ganao un ranxo en
aqeya oleá literaria dialehtà i abeze qombertío en
er reprezentante andalú der mobimiento rehionalihta
aqé.
La Gerra Zibí der
’36, qe frehna lâ literaturâ gayega u qatalana,
entre otrâ, marmete ahta l’ondo lâ mà debî, lâ qe
bamô yamao dialehtalê, i ehtaha a rapaterrón
l’ehperimento andalú. Er tiempo ba pazando i, en er
’76, zale un libro titulao “Coplas de la
emigración”, d’Andrés Ruiz, ehqribío en un
rehihtro aflamenqao, ar remate zon qopliyâ flamenqâ,
qabalitamente andalú, pero zin una ortografía regulà,
rebiná i tahqá pa l’andalú. Mà tarde, en lô anyô
’80, Carlos Cano z’arranqa a qantà i, arreglao a la
tradizión ‘e la qopla i a lo qe otabía iban aziendo
lô qantaorê flamenqô, ehqribe letrâ qomo la de
“Verde y blanca” u la der “Pasodoble a
Almería”, ande la lengua populà zale a flote de
qontino i enqe zea zin lô mediô ortográfiqô mà
aqritibô.
La fortuna le zige
dando tiza a l’andalú, i to lo mà qe ze pue ahperà ê
qe zarte andeqiera arguna xihpa léziqo u rahô ‘e
pronunciazión. Pero no unô relatô, unô quantô de
poemâ, una qomedia u tehto largo ninguno. Enzima, er
menohprezio po’r patrimonio linguíhtiqo der pueblo
yano paeze abè qonducío a penzà lô imbehtigaorê qe
ziertâ qozâ ai qe no orealâ. Azí, de toa la etapa
ehta, dehe la fin la dihtaúra franqihta i ahta er
prezente, farta munxa informazión i, enq’ê fazi
q’aya abío mà duna intentona, aparte lo mentao, no
ze zabe mà na. I lô linguihtâ ehpanyolê, indamà,
z’an exao p’atrà i a l’andalú ya no lo mientan ni
qomo un abla, ar día d’oi lo yaman “ehpanyó ablao en
Andaluzía”, de manera q’á qrezío la reprezión en to
l’aparato eduqatibo i en lô “mass media”.
Q’uno zepa, i a la
bihta lo manqaô q’andamô ‘e datô, entre lô primerô
qe paezen gorbè a la idea d’ehqribì en andalú,
arreaô qon unâ ortografía qoerente, ehtán er Gorka
Reondo, dehe Qatalunya, qe ya ar remate lô ’80
bendía unô quaderniyô fotoqopiaô qe le merqaban a
zinqo durô, en er paziyo la Faqurtá ‘e Letrâ de
l’Autònoma, i er mihmo Huan Porrah, q’ehqribía
argunô quentô –qomo er titulao “Er mihterio ‘er
gañán”, der libriyo “Bee II”-i ehtudiô ‘e
zoziolohía publiqaô en la zegunda mitá lô ’90. Lô
trabahô ehtô, amà de la propuehta ortográfiqa
Porrah-Reondo i argún otro tehto ze publiqan l’anyo
2000, en er libro “Ehkardiyea l’armáziga k’ai
hugo”, de la editorià bahqa Iralka.
Trabahô firmaô po’r
H. Porrah, er G. Reondo i argunô mà, zalen tamién en
la rebihta dihità “El Adarve”,
mantenía po’r Paco García Duarte i dediqá a
l’andalú. Hueraparte lo mentao, poqâ mà qozâ qean
por zità, a tento la literatura andaluza ehqribía en
la lengua nuehtra.
b-
Apuntazionê zoziolóhiqâ.
El andalú a entrao
en er z. XXI en mu malâ qondizionê. Ya bamô zenyalao
qe lô propiô dialehtólogô andaluzê no lo reqonozen
ni qomo dialehto[7]
i er mihmo G. Salvador á yegao a afirmà q’ablà dun
dialehto andalú ê d’imbezî. Lô andaluzê, por otro
lao, an pazao de zè un pueblo mayoritariamente
monolingue –porqe azuntaba la lengua ehtandâ, pero
no la ablaba-, a eyô azeze l’abío, zobretó en lâ
ziudà, qon un andalú mu erozionao por la lengua
ofizià u, otabía mà peó, ablando un qahteyano
andaluzao qe lô rahô mà andaluzê azoman apenâ en lô
rehihtrô familiarê i en lô “xahqarriyerô”.
Lâ ziudà, i a tento
l’ezemboruhe ehte, lâ mihmâ q’aze poqo tiempo eran
la quna lâ innobazionê i lâ elezionê dialehtalê qe
dezeparaban l’andalú der qahteyano, z’an qombertío
en epizentrô dehe lô qe ze qahteyaniza toa Andaluzía.
Z’ehpanyoliza, en raliá, porqe la normalizazión
linguíhtiqa namà q’ê una parte er prozezo henerà
d’ehfatate la identiá andaluza, pa l’ehtao troqala
por la q’é mihmo otorga: la identiá nazionà
ehpanyola. De na i menô á zerbío er reqonozimiento
q’azía l’Ehtatuto Autonomía[8]
i qe bia d’abeze apliqao p’aporihà una mihiya la
lengua er pueblo.
Lâ qlazê mediâ i
artâ z’ehtán qitando de l’andalú a hopo tendío i, zi
bemô de qreè lo q’ehqriben lô linguihtâ andaluzê, mu
a modo. Abandonan, azí, lô rahô mà “delatorê”, lô qe
mà mehó dihtingen l’andalú der qahteyano, qe zon
deúro lô mà retaô po’r zihtema eduqatibo. D’ehta
manera, i zi la bizia q’á tomao er fenómeno no ze
tuerze, d’aqí a poqo, l’ablante andalú tipo zerá una
perzona ya grande, quazi zin ehtudiô, de baho nibé
eqonómiqo i abenzindá en arguna reonda ‘e lâ mà
ruralê de la periferia er paí. Ar mihmo tiempo,
zupuehto q’uno ê andalú i no tiene mà abla qe la qe
tiene, la mayoría empieza a yamà “andalú” ar
qahteyano eze andaluzao qe, a la fin i ar remate,
tamién z’irá a agua tapá.
Qon to i qon ezo,
la qurioziá por ehte tema paeze qe ba qreziendo i
qizá q’otabía nô bage p’arrodeà er mar fario ehte
der q’ehtamô fayô. Porq’ê berdá qe, a qa bê, ai mà
hente interezá i mà bereâ por and’ehturreà la
informazión. Pue zè tamién q’una xihpa ahperanza aya
zalío ‘e la hunta qe tubo lugà en Mihâ, er berano
trazero, l’anyo 2002, la Primera Hunta Ehqritorê en
Andalú; un inte qe bia de zimentà l’arranqe un
qontino qolaborazionê pa qe l’andalú no pierda la
úrtima probaliá ‘e daze un largo boletío por la
Ihtoria.
Lô trê díâ de Mihâ,
por mà qe no zirbieran pa debantà una agrupazión
permanente, ni mihmo un aquerdo a tento la
ortografía, zi q’an tenío la birtú de mohtrà er
dehqonzierto en er q’ehtamô lô andaluzê i, a la bê,
por zuerte pa to’r mundo, la ganâ d’exà lu en ehte
azunto i yebà palante l’andalú qon to l’ehfuerzo qe
ze pueda i qon toa la guena amigé pozible. Menehté
qe zea azí i, enqe nunqa báyamô a ehtà ziertô der
to, er ziglo XXI no zea er de l’ehfarate mizerable i
finà d’ehta umirde abla neolatina.
Gorka Reondo Lanzâ.
(Gorka Redondo
Lanzas).
Lizenziao en
Filolohía Qláziqa. Profezó de I.E.S. “Cavall Bernat” de Terrassa. [1] G. Salvador, en deqlarazionê a la prenza, a tento er “Congreso del Habla Andaluza” i l’artíqulo d’é “Justificación de la dialectología”, en lâ ahtâ der qongrezo, pp. 43-52. Sevilla, 1998. [2] Vid. NARBONA/CANO/MORILLO, El español hablado en Andalucía”, pp. 205 i 238. Barcelona., 1998 [3] Vid. ARIZA, M. “Fonética y fonología del andaluz. Perspectiva diacrónica y sincrónica”, en “Actas del Congreso del Habla Andaluza”, pp. 123-161. NARBONA, A./ROPERO, M. eds., Sevilla, 1998. [4] TORRES MONTES, F. “La lengua de la “Infancia de Jesu-Christo””, p. 111. Almería, 1998. [5] En AHUMADA, I. Estudios de lexicografía regional del español. Jaén, 2000. [6] Vid. ALVAR, M. “Hablas meridionales: el andaluz. La literatura dialectal” en Enciclopedia de Andalucía, vol. IV, pp.1870-1886. [7] Vid. NARBONA/CANO/ MORILLO, “El español hablado en Andalucía”, Ariel, Barcelona, 1998. [8] Vid. Estatuto de Autonomía de Andalucía (Artículo 12. 3. 2º).
|